کد خبر: ۱۲۵۸۳۳
تاریخ انتشار: ۱۷ آبان ۱۳۹۴ - ۲۲:۲۰ 08 November 2015

مقدمه:

پس از واقعه عاشورا و در دوران امامت حضرت سجاد علیه السلام شرایط به گونه ای بود که فعالیت به گونه ای واضح و آشکار مصلحت نبود وپیامد چندان مفیدی بر آن مترتبنمی شد زیرا که تنگناهای اعمال شده موجب از دست رفتن امکان موجود نیز می گردید و وضعیت بدتر از قبل می شد برای همین،امام سجاد علیه السلام با درایت و حسن تدبیر سخنان خود را در قالب دعا و نیایش مطرح می کند که به حق از ژرفنا و چگالی محتوایی بسیاربالائی برخوردارست و آموزه های زیستی و معرفتی مندرج در آنها آموزه های لازم برای برخورداری از یک زندگی اصیل و معنا دار را به کمال با خود دارد.نوشتار ذیل گلگشتی است در اینکتاب معرفت افزا ...

واژگان کلیدی:

امام سجاد،صحیفه سجادیه،دعا

چکیده مقاله:

نوشتار ذیل نگرشی است اجمالی به زندگی با برکت امام سجادعلیه السلام،تاملی در صحیفه سجادیه و اشاره اجمالی به کارهای مهم و معروفی که در ارتباط با این کتاب بسیار ارزشمند انجام گرفته و اشاره ای مجمل به پاره ای از فضیلتهای اخلاقی مورد اشاره و تاکید در این صحیفه الهامی و آسمانی

متن مقاله:

بررسی تاریخ پیشوایان دین نشان می دهد که سه هدف اساسی را در نظر داشته اند و آن اهداف در یک جمع بندی کلی عبارتند از:

الف) کار فکری و فرهنگی اعم از تربیت شاگرد یا تالیف اثری مکتوب یا پاسخ گویی به سوالات اعتقادی و شبهاتی که مطرح می شد.

ب)فعالیت سیاسی

ج) تکاپوی اجتماعی

ائمه اطهار علیهم السلام به عنوان جانشینان پیامبر اکرم همواره برای نمایاندن حق و دعوت مردم به حقیقت به عدالت، تلاشی خستگی ناپذیر داشتند. برای آماده سازی مردم و هدایت آنان به سوی آرمان های الهی، پیشوایان دینی اسلام که مفسران واقعی دین و به تعبیر قرآن، «راسخان در علم» می باشند، مسئولیت تبیین و تفسیر احکام و قوانین دین را بر عهده دارند و بهترین روشنگری را در این زمینه داشته اند چون علم آنان متصل به چشمه جوشان الهی بود، علوم ناب و خالصی از چشمه سار وجود مبارک آنان جاری و موجب سیراب شدن تشنگان معنویت و حقیقت گشته است، البته شیوه های بیان آن ها در زمان های مختلف، ظاهراً متفاوت بود هر چند که روح و محتوای حاکم بر آن یکسان بود و از آبشخوری واحد سرچشمه می گرفت.

بیان حقایق دین در کلامی فصیح و بلیغ، از خصایص ائمه است علی (ع) می فرماید:

«و انا لامراء الکلام و فینا تنشیت عروقه و علینا تهدلت غصونه»؛ در حقیقت، ما فرمانروایان سخنیم. ریشه درخت سخن در میان ما استوار و محکم شده و شاخه هایش بر ما سایه افکنده است (همان، خطبه 223).

امام علی فصاحت را از ویژگی های خویش می شمارد سید رضی در مورد این که چرا امام علی سرآمد همه سخنوران است، می نویسد:

« لان کلامه، الکلام الذی علیه مسحه من العلم الهی و فیه عبقه من الکلام النبوی»، بدان جهت که بر کلام او نشانه ای از دانش خدایی و بویی از سخن نبوی است ( سیری در نهج البلاغه، مرتضی مطهری، ص 38).

در کلام امام سجاد نیز دانش الهی موج م زند و بوی خوش تعالیم و سخنان نبوی به مشام جان می رسد دعاهای امام سجاد سرشار از سوز و گذار و مشاهده جمال جمیل خداوند سبحان است، زیرا آن شوری که در دل نداشته باشد، نمی تواند اینگونه اثری را خلق نماید.

گر بوَد در ماتمی صد نوحه گر آه صاحب درد را باشد اثر

سخن ترجمان دل است، « در سخن پنهان شدم مانند بو در برگ گل» کسی که عاشقی نداند توان سرودن غزل ندارد و آن که گلستان و باغ را مشاهده نکرده است، نمی تواند از طراوات گل سخن آغاز نماید.

من به سر چشمه خورشید نه خود بردم راه ذره ای بودم و عشق تو مرا بالا برد

علامه طباطبایی

هر چند زمان زندگی حضرت سجاد علیه السلام عصر اختناق بود با این وصف امام علیه السلام از ارشاد مردم و نشر احکام فروگذاری نکرد و بهر نحو ممکن، احکام اسلام را بیان می کرد و در ارشاد و هدایت مردم می کوشید.

شیخ مفید (ره) در ارشاد فرموده: فقهاء عامه از وی علومی نقل کرده اند که در حساب نمی گنجد، مواعظ و دعاها و فضائل قرآن و حلال و حرام و غزوه ها و تاریخ، از آن حضرت نقل شده که در میان علماء مشهور است، و اگر بخواهیم آنها را شرح کنیم سخن طولانی تر می شود و زمان از دست می رود.

شیعه برای آن حضرت آیات و معجزات و براهین آشکاری نقل کرده اند که این مکان مجال وسعت ذکر آنها را ندارد، و وجود آنها در کتب شیعه ما را از ذکر آنها متسغنی کرده است (ارشاد، ص 244).

شیخ طوسی در رجال خویش صد و پنجاه و شش نفر را که از آن بزرگوار نقل حدیث کرده اند شمرده است، از جمله: ابان بن تغلب، ابان این ابی عیاش، ثابِت بن دینار (ابو حمزه)، جابر بن عبدالله انصاری، یحیی بن ام طویل، فرزدق، ممنهال بن عمرو، قاسم بن محمد بن ابی بکر و ... (رجال شیخ، باب اصحاب علی بن الحسین (ع)).

این شهر آشوب در مناقب فرموده: از صحابه رسول الله (ص) جابر بن عبدالله انصاری، عامر بن وائله کنانی، سعید بن المسیب، سعید بن جهان الکنانی، مولی ام هانی، از رجال و راویان آن حضرت بودند، از تابعین سعید بن جبیر، محمد بن جبیر، ابو خالد کابلی و ... از آن حضرت نقل حدیث کرده اند، آنها بیست و پنج نفر از آنان را نام می برد (مناقب، ج 4، ص 176).

از جمله یاران و اصحاب آن حضرت، ثابت بن دینار ابو حمزه ثمالی است که دعاء معروف سحر را از آن حضرت نقل می کند و محدث قمی در مفاتیح از مصابح شیخ آورده است. او از زهّاد و بزرگان اهل کوفه بود، امام صادق علیه السلام به ابی بصیر فرمود: از من به ابی حمزه سلام برسان. « الکنی و الالقاب، مدخل ثمالی» او زمان امام صادق (ع) را نیز درک کرده است و نیز رساله حقوق را از امام سجاد علیه السلام نقل می کند مبسئط این مطلب در جلد 46 بحارالانوار به تفسیر آمده است.

نگاهی گذرا به صحیفه سجادیه:

صحيفه در لغت به معني کتاب است (جوهری، 1399، ج4، ص1384؛ ابن اثیر، 1364، ج3، ص13؛ فیروز آبادی، ج3، ص161) يا چيزي که در آن نوشته مي ­شود،(ابن منظور، 1405، ج9، ص186) در اصل لغت نيز به «المبسوط من الشيء» اطلاق شده ­است، (راغب اصفهانی،1412، ص476). برخي نيز در توضيح آن آورده­ اند که صحيفه به قطع ه­اي از پوست سفيد يا ورقي است که بر آن مي ­نويسند. (ابوهلال عسکری، 1412، ص 232) در قرآن کريم نيز اين واژه به صورت جمع يعني «صحف» به کار رفته­ است؛اگر چه جمع آن در لغت عربي به صورت صحف و صحائف و مُِصحف- به کسر و ضم- نيز آمده است(محمد بن عبدالقادر،1415، ص189):

- أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِمَا فِي صُحُفِ مُوسَى (نجم:36)

- إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولَى صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى (اعلی:18 و 19)

- وَإِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ (تکویر:10)

- أَوَلَمْ تَأْتِهِم بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولَى (طه:133)

اما در اصطلاح: صحيفه سجاديه کتابي است شامل 54 دعا از ادعيه امام سجاد عليه ­السلام که بنا بر آنچه در مقدمه آن آمده است، در سال 516 هجري توسط محمد بن احمدبن عبد العزيز عکبري شنيده شده و او نيز آن را از ابومفضل ­محمدبن عبدالله بن مطلب شيباني دريافت کرده ­است، مخاطب اصلي اين ادعيه امام باقر عليه­ السلام و زيد يعني دو فرزند امام سجاد عليه­ السلام مي­ باشند؛ اما آنچه که باعث توجه علماي بزرگ شيعه در قرون اخير به اين کتاب شده است؛ نه از حيث سند بلکه به خاطر محتواي عالي و عمق معاني آن است که آن عبارات را جز از امام معصوم عليه ­السلام متصور نمي ­دانند، اگرچه زيديه آن را متواتر نيز مي­ دانند. علامه مجلسی در بحارالانوار در این باره چنین می­ نویسد:

و لا شک لنا في أنها من سيد الساجدين، اما من جهة الاسناد فإنها کالقرآن المجيد و هي متواترة من طرق الزيدية ايضا، و اما من حيث العبارة فهي اظهر ان يذکر فهو کالقرآن المجيد في نهاية الفصاحة (مجلسی، 1403،ج 107، ص159)

شكي نيست كه صحيفه سجاديه از امام زين العابدين عليه السلام است كه از جهت اسناد همانند قرآن مجيد است و از طريق زيديه متواتر مي باشد و از جهت عبارات همچون قرآن مجيد در نهايت فصاحت مي باشد..

ذکر اين نکته نيز لازم است که در اين مقاله هرجا از صحيفه نام برده شده است، مراد صحيفه سجاديه موجود مشتمل بر 54 دعا مي ­باشد.بیش از 60 شرح بر آن نوشته شده است (الذریعه، شیخ آقا بزرگ تهرانی، ج 13، ص 359-345)

همانگونه که اشاره شد از نظر بسیاری ازعالمان، صحیفه کل سجادیه از کتب مشهور و متواتر است و نیاز به سند ندارد، علاوه بر آن که دارای مضامینی عالی و از معجزه های قولی امام سجاد است؛ با این حال، محققان بررسی های ارزنده ای در مورد سند آن انجام داده اند مرحوم علامه محمد تقی مجلسی، بیش از 600 طریق عالی نقل حدیث برای آن ذکر نموده است (صحیفه به معنی پاره ای از پوست یاکاغذی است که در آن چیزی بنویسند. جمع آن صحف (و) صحائف اسن این که دعا را صحیفه نامیده اند، از روی مجاز و از قبیل تسمیه ظرف به اسم مظروف است و این که کامله وصف نموده اند، برای کمال و اهمیت آن است. (ترجمه و شرح صحیفه کامل سجادیه، سید علی نقی، فیض الاسلام)

صحیفه سجادیه همان صحیفه الهیه است که از آسمان عرفان عارف بالله و عقل نورانی سید ساجدین نازل شده، و هدف آن عبارت است از:

1- رهایی بندگان از زندان طبیعت

2- فهماندن ادب عبودیت

3- قیام در خدمت ربوبیت (بحارالانوار، ج 107، ص 43)

4- بین معرف ناب و آداب و تهذیب اخلاق (آداب الصلوه، امام خمینی (ره)، ص 192)

مرحوم مجلسی در مورد وجه نامگذاری صحیفه به زبور آل محمد و انجیل اهل بیت چنین می نگارد:

« انه کما ان الزبور و الانجیل جریا من الله تعالی علی لسان داود و عیسی بن مریم، کذالک جرت الصحیفه من الله تعالی علی لسان سید الساجدین علی بن الحسین زین العابدین صلوات الله علیه؛ همان طور که زبور و انجیل از جانب خداوند متعال بر زبان داود و عیسی بن مریم جاری شد، صحیفه نیز از جانب خداوند متعال بر زبان سید الساجدین، علی بن الحسین زین العابدین جریان یافت. (بحارالانوار، ج 107، ص 61)

امام سجاد، مسایل تربیتی، فردی، اجتماعی و ایدوئولوزیکی را در قالب دعا بیان نموده است که با تفکر و تعلق در آموزه های آن، می توان به معدن معارف ناب الهی واصل شد. آیت الله مرعشی نجفی (ره) می فرماید: در سال 1353 هجری قمری نسخه ای از صحیفه سجادیه را برای مطالعه علامه معاصر طنطاوی، صاحب تفسیر «الجواهر فی تفسیر القران» مفتی اسکندر فرستادم. او در برابر این هدیه عالی و ودیعه الهی از من تشکر و سپاس گزاری کرده بود و در باره آن، مدحی سرشار و ثنایی بسیار، بدین مضنون نوشته بود که: « سلام و رحمت و برکات خدا بر شما باد. نامه گرامی ، مدتی پیش به ضمیمه کتاب صحیفه از سخنان امام زاهد اسلامف علی زین العابدین بن امام حسین شهید (ع) ریحانه مصطفی (ص) رسید. کتاب رابا دست تکریم دریافت داشتم و آن را کتابی یگانه یافتم که شامل و فراگیر دانشها و معارف و حکمت هایی است که در هیچ کتابی جز آن یافت نمی شود. به راستی این از بدبختی و بد اختری است که ما (عالمان اهل سنت) تا کنون، بر این اثر گررانبها و گرانسنگ و گوهر بر جای مانده و جاویدان و پایدار از بر جای مانده های هویت نبوت و خاندان پیامبر، دست نیافته ایم. من هر گاه این کتاب را مطالعه کردم و در مفاهیم بلند آن اندیشیدم، آن را کتابی یافتم فراتر از کلام مخلوق و فروتر از کلام خالق. براستی که چه کتاب نیکویی است. خداوند به شما در برابر این پیشکش عالی، بهترین پاداش را بخشد و به نشر دانش و ارشاد توفیق دهد. ( اسرار خاموشان «شرح صحیفه سجادیه، محمد تقی خلجی، ص 137 و 138)

برخی مباحث صحیفه به قرار زیر است:

1- مسایل اعتقادی « توحید خالص، اسماء الله، نبوت و مباحث مربوط به نبی مکرم و آل پیغمبر، امامت، معاد» 2- اسلام 3- فرشتگان 4- مباحث اخلاقی 5- عبادت 6- ذکر و دعا 7- سیاست 8- اقتصاد 9- مسایلی درباره انسان و جهان 10- مسایل اجتماعی 11- علم 12- تاریخ 13- مسایل مربوط به بهداشت و سلامتی جسمی و آرامش روانی 14- مسایل نظامی و ... ( الدلیل الی موضوعات الصحیفه السجادیه، محمد حسین المظفر)

صحیفه سجادیه دریایی از لطایف روحی و حقایق الهی و درس بزرگی از مکارم و فضایل اخلاقی و انواع خیر و نیکی و طرق مختلف عبادت و مشحون از حقایقی است که به ما می آموزد تا چگونه درهای سعادت را به روی خویش بگشاییم و در شداید و مهمات و مشکلات چگونه به درگاه باریتعالی پناه ببریم و حوائج خود را از او بخواهیم و به تعبیر « شیخ سبط ابن جوزی» روش سخن گفتن با خدا را به ما می آموزد و «بنده» را از این موهبت برخوردار می سازد که با خدای خود که اصالتاً و بالذات منشأ تمامی کمالات می باشد گفتگو نماید، رازهایش را با او در میان نهد و نیازهایش را از او بخواهد و این خود فی نفسه توفیقی بس بزرگ برای آدمی خاکی است. آنگونه که حضرت سجاد (ع) می فرماید: « یا من ذکره شرف لذاکرین».

دعاهای صحیفه عبارتند:

دعا در ستایش و حمد و ثنای خداوند عزوجل، در مقام فروتنی و تذلل به پیشگاه الهی و پناه جستن به درگاه او، دعا در تضرع و زاری، در اصرار بر طلب رحمت، در عذرخواهی، در پرواپیشگی از خدا، درود بر محمد و آل او (ص)، درود بر حمله عرش، طلب رحمت بر آنانکه به پیامبران الهی ایمان آورده اند و بر صحابه و تابعین، دعا درباره پدر و مادر، دعا برای اولاد، دعا درباره همسایگان و دوستان، درحق نگهبانان مرزها، دعای آن حضرت درباره خود و خاصان خود، در دفع شر شیطان، دعای آن حضرت در پناه جستن به خدا، در طلب حوائج، در طلب عفو از گناهان و رحمت، در طلب پوشیدن عیبها و محفوظ ماندن از آنها، دعا در روزی و یاری از خدا بر ادای دین، دعا در مکارم الاخلاق، دعای آن حضرت در طلب خیر و رفع غمها و شداید، در دفع مکر دشمنان و دفع بلیات، دعای آن حضرت هنگام صبح و شام، در هنگام بیماری، دعا به وقت شنیدن بانگ رعد، دعای آن حضرت هنگام یاد کردن از مرگ و به هنگام ختم قرآن و نگاه کردن به ماه نو و هنگام فرا رسیدن ماه مبارک رمضان، در وداع ماه رمضان، در عیدین ( فطر واضحی) و جمعه، در روز عرفه، و دعا در ایام هفته و ...، و این گوشه ای از حقایق و لطایفی است که به صورت دعا در صحیفه سجادیه آورده شده است.

دعاهای صحیفه علاوه بر حسن بلاغت و کمال فصاحت بر عالیترین مضامین و عبارت و علوم الهی مشتمل است. زیبایی، شکوه و قدرت روحی که در تغغیرات روح پرور آن به کار رفته؛ و طرق مختلفی که در اوقات گوناگون در مقام فروتنی و توسل به پیشگاه الهی و درود و ثنا بر خداوند انتخاب شده، و روش آن در طلب عفو و کرم خداوندی، خود بالاترین شاهد دلیل است بر آنکه صدور آن از مقام امام معصوم قطعی است و احدی دست رد و انکار بر آن ننهاده، و فروغش بر اکناف جهان گسترده؛ تا آنجا که هرگز شک و تردید در آن راه ندارد. و گوهری است از معدن علوم امام سجاد (ع)، وو ثمره ای است که بر درخت معارف آن حضرت پرورده شده است.

از طرفی رجال مشهوری که به ذکر اساتید آن پرداخته و کثرت اساتید که همه آنها به امام سجاد صلوات الله علیه و علی آبائه و ابنائه الطاهرین متصل می گردد خود دلیل گویایی بر اصالت این کتاب گرامی می باشد.

بزرگان مصنفین این فن و روات ثقه به اساتید متعدد خود همگی به امام زین العابدین (ع) می پیوندد از آن کتاب روایت کرده اند بطوریکه هیچ یک از کتب ادعیه معتبره از آن خالی نیست.

علاوه بر نسخه ای که نزد امام محمد باقر (ع) موجود بوده نسخه ای نیز نزد زید شهید بوده است و همانطور که در ابتدای آن ذکر گردیده پس از وی به اولاد او و سپس به اولاد عبدالله بن حسن مثنی منتقل شده است.

علماء و دانشمندان در میان سایر کتب حدیث به مزایا و مزامین درخشان کتاب صحیفه بردند و مورد توجهش قرار دادند و بر استنساخ و مقابله و گرفتن اجازه در روایت آن همت گماشتند که می توان به شرح شیخ بهایی که به نام «حدائق المقربین» خوانده می شود اشاره کرد